OostalArm

De behoefte aan een nieuw groot verhaal

Sinds herfst 2008 draait bij OostalArm de Werkgroep ‘Naar een Menselijker Economie’. We bespreken alternatieve economische theorieën en praktijken.

De thematiek ligt op het snijvlak tussen een ander dagelijks bestaan en een ander economisch systeem. De menselijke maat in de economie, armoedebestrijding en duurzaamheid. Hoe kunnen verschillende alternatieve ideeën en alternatieve praktijken elkaar versterken? Hoe geef je je eigen leven anders vorm op het gebied van geld, arbeid en geluk? Hoe kunnen we komen tot een andere, menselijkere economie?

De utopie van de vrije markt

In november bespraken wij het boek 'De utopie van de vrije markt'. In dit boek vertelt filosoof Hans Achterhuis hoe hij ontdenkt dat het neoliberalistische concept van de vrije markt gebaseerd is op utopische ideeën. Dit neoliberalisme heeft zelfs - net als het communisme - een eigen manifest, geschreven door Ayn Rand in Atlas Shrugged.

Achterhuis betoogt via een economische en filosofische geschiedenis hoe het kapitalisme, het vrije markt denken en de neoliberale ideologie langzamerhand dominanter werden. Zo dominant dat het lijkt alsof de neoliberale versie van de kapitalistische economie de meest natuurlijke economische ordening is. De neoliberale ideologie maakt hiervoor gebruikt van het concept van de homo economicus, een mensbeeld waarin het de natuur van de mens is om rationele keuzen te maken op basis van welbegrepen eigenbelang. Het kapitalistische systeem met zijn vrije markt is het ideale systeem hiervoor om deze mens te faciliteren. Als iedereen namelijk zijn welbegrepen eigenbelang nastreeft - zo is de redenering - zorgt de onzichtbare hand van de vrije markt dat vraag en aanbod, en investering en beloning in balans zijn. De uitkomst vormt volgens deze redenering het optimale resultaat voor zowel het individu als de samenleving.

Hans Achterhuis probeert aan te tonen dat de mens geen homo economicus is, en zich zeker in het verleden al helemaal niet als zodanig gedraagt. Hij laat zien dat het kapitalistische systeem geen natuurlijk gegeven is, maar door menselijk ingrijpen is afgedwongen, vaak met geweld. Hij geeft hiervan een aantal voorbeelden uit het verleden zoals de ‘tragedy of the commons’ en de neoliberale experimenten na de gewelddadige staatsgreep in Chili. Ook zijn er recentere voorbeelden, zoals de hulpgelden voor wederopbouw na de tsunami die tegen de wil van de lokale bevolking in worden gebruikt om de neoliberale agenda van het IMF uit te voeren.

Hoop op verandering

De geschiedenis van de vrije markt is dus geen onvermijdelijke ontwikkeling naar een natuurlijk evenwicht waarbij mens (homo economicus) en economische ordening (kapitalisten die met elkaar concurreren in een vrije markt) met elkaar in balans zijn, zoals veel neoliberalen wel denken of hopen. De geschiedenis van de vrije markt is niet fraai, voor degenen die niet overtuigd zijn van haar zegeningen – onder wie een aantal leden van onze werkgroep – biedt dit wel hoop. Als de ontwikkeling van de kapitalistische vrije markt geen onvermijdelijke ontwikkeling was naar een soort natuurlijke eindfase, dan zijn er namelijk alternatieven mogelijk en zijn inspanningen gericht op veranderingen van of binnen het systeem niet zinloos.

Met dit hoopvolle gemoed stortten wij ons in de hierop volgende bijeenkomst op diegenen die zo een verandering proberen te bewerkstelligen: de andersglobalisten. We lazen een aantal teksten over deze brede sociale beweging(en). Het eerste artikel van Naomi Klein kwam uit 2001 de tijd dat de anders-globalisten nog veel aandacht trokken op internationale toppen zoals de G8, klimaattoppen en IMF- en WTO-bijeenkomsten. Er spreekt enige hoop uit dat deze protesten en de bewegingen die erachter zitten een positieve invloed kunnen uitoefenen. De andere artikelen komen uit 2010 en stralen een somberder beeld uit over die invloed. In feite zijn het analyses waarom de angel uit de acties van de andersglobalisten is getrokken.

Ondergang van het antiglobaliseringsprotest

Deze analyses gaan grotendeels over tactiek. Eind jaren negentig hadden de andersglobalisten veel succes met hun acties om verschillende redenen. Twee belangrijke aspecten waren het element van verrassing en de bescherming van de actievoerder door de - door de staat gerespecteerde - burgerrechten. De verrassing raakte logischerwijze uitgewerkt, omdat er geen continue stroom aan tactische vernieuwing op gang kwam. De autoriteiten konden zich zo instellen op de tactieken van de andersglobalisten. Daarnaast was er steeds minder respect voor burgerrechten zoals het recht op demonstratie en de integriteit van het lichaam. Zo kon de politiemacht via preventieve en repressieve actie de mediawaarde en het ontwrichtende potentieel van de protesten rondom de toppen nagenoeg neutraliseren.

Met deze ontwikkeling lijkt de andersglobalisering in een crisis te zijn gekomen. Een opmerking in het stuk van Chris Schol suggereert dat die crisis er eigenlijk al veel eerder was. In het stuk wordt namelijk gesteld dat: “...dat dergelijke bewegingen weinig kans maken om te winnen. Ze kunnen hooguit ontregelend optreden om zo zichtbaar te worden, obstakels voor tegenstanders op te werpen om daarmee misschien iets af te dwingen.”

De behoefte aan een nieuw groot verhaal

Volgens deze redenering was de anders globalisering van het begin al gedoemd om te mislukken. Naast het protest tegen ontbrak er een positief geformuleerd alternatief dat in de plaats zal moeten komen van het globaliserende kapitalisme. In de werkgroep ontstaat zo een discussie over wat het alternatief moet zijn. Vrij snel komt het idee van een nieuw groot verhaal op. Enigszins huiverig wordt het geïntroduceerd, want: 'hadden postmodernisme en cultuurrelativisme ons niet geleerd dat grote verhalen onzin waren en ook nog eens gevaarlijk?'

Desondanks blijkt er bij de leden van de werkgroep wel een behoefte te zijn aan een nieuw groot verhaal. En trouwens, is er ondanks het postmodernisme niet gewoon nog steeds een dominant groot verhaal in het westen aanwezig, de neoliberale ideologie waar we het vorige keer over hebben gehad? Hebben we dan niet een eenduidige verhaal nodig als alternatief hiervoor? Niet iedereen in de werkgroep is het hier echter mee eens: Meerdere alternatieven die naast elkaar bestaan kunnen ook een oplossing zijn. Ja zelfs één alternatief waar jij zelf aan werkt en in gelooft, dat kan al genoeg zijn.

In de werkgroep leven meer vragen dan antwoorden op dit moment. Hebben we nou een nieuw groot verhaal nodig als alternatief voor het kapitalistische vrije markt denken? En zo ja welk verhaal is dat dan? Wij zijn er nog niet uit.

Wil je meedenken en helpen bij het beantwoorden van deze vragen of werp je liever nog meer nieuwe vragen op? Bij deze ben je uitgenodigd om mee te discussiëren. Meld je aan via Dit e-mailadres is beschermd tegen spambots. U heeft Javascript nodig om het te kunnen zien.

Bronnen:

* Mensuel Alternative Libertaire – Alternative Libertaire (2010) Toronto G20: Showtime again, or a reality to overthrow? A - I n f o s N i e u w s S e r v i c e. Door, Voor en Over anarchisten. Verbonden link: http://www.alternativelibertaire.org

* De opkomst en ondergang van de antiglobaliseringsbeweging, verslag voordracht Chris Scholl, 7 oktober 2010 bij D4net

* Saskia Poldervaart De ‘movements of movements’ ofwel de andersglobaliseringsbeweging. recentie

* Naomi Klein, reclaiming the commons, http://newleftreview.org/A2323

William